Ένας σουλτάνος χωρίς αυτοκρατορία

Εξοργισμένος από τον αποκλεισμό του εκ μέρους της ιρακινής ηγεσίας αναφορικά με την επίθεση κατά των τζιχαντιστών του Ντάες στη Μοσούλη, ο Τούρκος Πρόεδρος Ταγίπ Ερντογάν προειδοποίησε την Τετάρτη πως η Τουρκία «δεν θα περιμένει έως ότου το μαχαίρι μπει στο κόκκαλο», αλλά αν χρειαστεί, θα δράσει μόνη της ξεριζώνοντας τους εχθρούς της. Μιλώντας στο μεγαλεπήβολο «Σαράι» του στο Ντολμανμπαχτσέ, ο Ερντογάν παρουσίασε την εικόνα μιας Τουρκίας, η οποία πολιορκείται και διαβάλλεται από ξένες δυνάμεις, που «στοχεύουν στο να μας κάνουν να ξεχάσουμε την οθωμανική και σελτζουκική ιστορία μας», είπε, όταν οι πρόγονοι της Τουρκίας κατείχαν εδάφη που εκτείνονται σε όλη την Κεντρική Ασία και τη Μέση Ανατολή. Οι δηλώσεις αυτές, πέραν του ότι αντανακλούν τους μεταπραξικοπηματικούς φόβους του Ερντογάν για το πρόσωπό του, μαρτυρούν παράλληλα την ανησυχία του για την ασφάλεια και εδαφική ακεραιότητα της τουρκικής επικράτειας. Σε ένα άλλο επίπεδο, όμως, εκφράζουν και την επιθυμία του Τούρκου Προέδρου για αναβίωση του οθωμανικού ρεβανσισμού, αρχιτέκτονας του οποίου ήταν ο Αχμέτ Νταβούτογλου.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να ερμηνεύονται οι πρόσφατες δηλώσεις του κ. Ερντογάν, ότι «η Τουρκία δεν είναι μόνο η Τουρκία», αλλά το «εθνικό συμβόλαιο» (Misak-i Milli) επιβάλλει την ιστορική μέριμνα απέναντι στα εκατοντάδες εκατομμύρια ομοεθνών της στη Δυτική Θράκη, την Κύπρο, την Κριμαία, τη Θεσσαλονίκη, τη Γεωργία, την Ουκρανία, την Κριμαία, το Αζερμπαϊτζάν, το Καραμπάχ, τα Βαλκάνια και τη Βόρεια Αφρική. Μέσα, λοιπόν, από αυτό το πρίσμα οφείλουμε να ερμηνεύουμε και το νέο πρόσφατο κάλεσμα του Ερντογάν προς τη νεολαία της χώρας του για αμφισβήτηση της Συνθήκης της Λωζάννης.

Το ιδεολογικό υπόβαθρο

Το είδωλο του ηγέτη που επιδιώκει να αναβιώσει η ισλαμική Τουρκία του AKP είναι αυτό του 35ου Σουλτάνου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο οποίος έφερε και τον τίτλο του Χαλίφη, του Αμπντούλ Χαμίτ Β΄. Ο τελευταίος αυτός Οθωμανός μονάρχης, που κυβέρνησε μεταξύ 1876 και 1909, είναι το πρόσωπο για το οποίο οι φιλοκυβερνητικές εφημερίδες δημοσιεύουν εκτενή άρθρα και αναλύσεις. Κατά καιρούς αφιερώνονται και διάφορες διαλέξεις, όπως αυτή του βουλευτή και έμπιστου φίλου του Ερντογάν, Ισμαήλ Καχραμάν, ο οποίος στο Διεθνές Συμπόσιο που διοργάνωσε για τον Αμπντούλ Χαμίτ Β, τον παρομοίασε με «πυξίδα που θα μας δώσει κατευθύνσεις και θα φωτίσει το μέλλον μας».

Ως ο τελευταίος Οθωμανός Σουλτάνος, ο Αμπντούλ Χαμίτ χαίρει ιδιαίτερου θαυμασμού ανάμεσα στους συντηρητικούς ισλαμικούς κύκλους της Τουρκίας, οι οποίοι τον ανακήρυξαν σε θρύλο, αφού παρά την οικονομική χρεοκοπία του κράτους του, αρνήθηκε να πουλήσει παλαιστινιακά εδάφη στο εκκολαπτόμενο τότε σιωνιστικό κίνημα. Ο «Μεγάλος Σουλτάνος» θεωρείται στην πραγματικότητα το ισλαμικό αντίπαλο δέος του κοσμικού Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ).

Προσπάθεια παραλληλισμού

Η αυταρχική κληρονομιά του Αμπντούλ Χαμίτ είναι ένα από τα βασικά θέματα που υπογραμμίζεται μάλιστα από τους υποστηρικτές του Ερντογάν προκειμένου να δικαιολογήσουν τις πράξεις του Τούρκου Προέδρου. Διάφοροι μάλιστα ακαδημαϊκοί συγκρίνουν τον Ερντογάν με τον Αμπντούλ Χαμίτ, υπενθυμίζοντας, ωστόσο, πως η πτώση του δεύτερου συνοδεύτηκε από την πτώση της ίδιας της Αυτοκρατορίας. Προκειμένου να συσπειρώσουν τον τουρκικό λαό στο πρόσωπο του Ερντογάν, τονίζεται πως αμφότεροι αντιμετωπίζουν τις ίδιες προκλήσεις στην εξωτερική πολιτική, στον εκπαιδευτικό τομέα, καθώς και στην πάλη με τις ξένες δυνάμεις και τα σχέδιά τους εναντίον της Τουρκίας.

Συμβολική εισβολή στη Συρία

Δεν έχει περάσει αρκετός καιρός από τότε που ο Ερντογάν κατηγορήθηκε ότι υποστηρίζει άμεσα και έμμεσα την ανάδειξη στην εξουσία των γύρω χωρών, που ήταν οθωμανικά εδάφη, σουνιτών ισλαμιστών, όπως π.χ. την Αίγυπτο (Μουσουλμανική Αδελφότητα), τη Λιβύη και τη Συρία. Όπως όμως τα ισλαμικά αυτά κινήματα αντιμετώπισαν αντεπαναστατικά κύματα, η προσπάθεια αυτή της Τουρκίας κατέρρευσε παταγωδώς, περιορίζοντας τα νεο-οθωμανικά οράματα του Ερντογάν σε απλές φαντασιώσεις.

Παρ’ όλα αυτά, η μάχη εναντίον του Ντάες, με το οποίο η Τουρκία βρισκόταν προηγουμένως σε αγαστή συνεργασία, έχει αναμφισβήτητα αναζωογονήσει τις ρεβιζιονιστικές επιδιώξεις του «νεο-σουλτάνου» Ερντογάν. Η στρατιωτική εμπλοκή της Τουρκίας κατά των τζιχαντιστών, κυρίως στη Συρία, στοχεύει ουσιαστικά στην αποδυνάμωση των Κούρδων της περιοχής, ενώ οι Τουρκομάνοι εκπρόσωποί της έχουν καταλάβει την πόλη Dabiq. Η συγκεκριμένη πόλη θεωρείται ιδιαιτέρως συμβολική για την Τουρκία, της οποίας οι πρώην Οθωμανοί κυβερνήτες κέρδισαν αιώνες προηγουμένως (1516-17) μια σημαντική ιστορική νίκη, γέρνοντας την πλάστιγγα της νίκης εναντίον των αραβικών δυνάμεων.

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε το γεγονός ότι ο τουρκικός στρατός επέλεξε να εισβάλει στην Τζαραμπλούς, την ίδια ακριβώς ημερομηνία, 24 Αυγούστου, όπως έπραξαν οι Οθωμανοί. Απώτερος στόχος της Άγκυρας είναι αφενός να εμποδίσει τους Σιίτες και τους Κούρδους από του να καταλάβουν εδάφη και, αφετέρου, να χαράξει μια σφαίρα επιρροής σε περιοχές της βόρειας Συρίας που κάποτε ήταν ελεγχόμενες από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Σε επιφυλακή η Ελλάδα

Πέρα, όμως, από τα εδάφη της Μέσης Ανατολής, όπως έχει ήδη προαναφερθεί, η Νεο-οθωμανική Τουρκία του Ερντογάν διεκδικεί απροκάλυπτα και τμήματα της γύρω περιοχής, μεταξύ των οποίων η Κύπρος, η Δυτική Θράκη και το Αιγαίο, με τη δικαιολογία ότι αυτά ήταν κάποτε οθωμανική επικράτεια. Η ελληνική Κυβέρνηση παρακολουθεί με ιδιαίτερη προσοχή και ανησυχία τις κλιμακούμενες τουρκικές απειλές στο Αιγαίο και το Καστελόριζο. Ο Έλληνας Υπουργός Εξωτερικών αποκάλεσε αυτήν την βδομάδα την Τουρκία ως μια «νευρική δύναμη» με αναθεωρητικές τάσεις, αναγνωρίζοντας, ταυτόχρονα, τη νεο-οθωμανική της ατζέντα.

«Υπάρχουν δυνάμεις στην Τουρκία, και εκφράστηκαν από μια σειρά δηλώσεων του ίδιου του Προέδρου της Τουρκίας, οι οποίες ονειρεύονται τον αναθεωρητισμό των συμφωνιών του 20ού αιώνα που προσδιόρισαν και όρισαν τα ίδια τα σύνορα της μετα-οθωμανικής Τουρκίας», δήλωσε χαρακτηριστικά ο κ. Κοτζιάς.

Το ανέφικτο του νεο-οθωμανισμού

Από την άλλη, διάφοροι Τούρκοι αναλυτές εκτιμούν πως πίσω από τις εκρήξεις αναθεωρητισμού του Ερντογάν κρύβεται η προσπάθεια εξωτερίκευσης της εσωτερικής κρίσης, ιδίως μετά το πραξικόπημα. Τα πογκρόμ σε επίπεδο Στρατού, Αστυνομίας, Παιδείας, Δημόσιων Υπαλλήλων και Δημοσιογράφων κατά όλων όσοι θεωρούνται εχθροί της Ισλαμικής Κυβέρνησης AKP, θορύβησαν τόσο την Ε.Ε. όσο και τις ΗΠΑ, που με το πέρασμα του χρόνου βλέπουν τον αποτρόπαιο αυταρχικό χαρακτήρα της Τουρκίας να χειροτερεύει.

Η αλαζονεία του Ερντογάν, η επαναπροσέγγισή του με τη Ρωσία, ο αποσταθεροποιητικός της ρόλος στην περιοχή και οι εκβιασμοί προς την Ε.Ε. για το θέμα των προσφύγων, ασφαλώς και βάζουν σε διάφορες σκέψεις τούς μέχρι σήμερα συμμάχους της. Η νεο-οθωμανική της ατζέντα δεν βρίσκει ανταπόκριση ούτε καν από τις μουσουλμανικές αραβικές χώρες, των οποίων η Άγκυρα υποτίθεται ότι ανέλαβε την υπεράσπιση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Αίγυπτος, με την οποία τόσο η Κύπρος όσο και η Ελλάδα εμβαθύνουν την συνεργασία τους σε θέματα ενέργειας.

Διεξάγοντας έναν υπόγειο πόλεμο μέσω των μυστικών της υπηρεσιών, η Τουρκία διά μέσου της MIT και της Μουσουλμανικής Αδελφότητας επιχειρεί να διαταράξει τις αγαστές σχέσεις Ελλάδας-Αιγύπτου με αφορμή τα θέματα οριοθέτησης των θαλασσίων ζωνών. Η Άγκυρα και ο Ερντογάν γνωρίζουν πάρα πολύ καλά πως η τετραπλή συμμαχία Ισραήλ-Κύπρου-Ελλάδας-Αιγύπτου στην Ανατολική Μεσόγειο βάζει φρένο στις όποιες βλέψεις της στην περιοχή.

Κερδισμένη η Κύπρος

Όσον αφορά τα ενεργειακά στην περιοχή και τις επιπτώσεις τους στο Κυπριακό αλλά και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, ο Σάββας Καλεντερίδης εξήγησε πως τόσο οι εταιρείες όσο και οι χώρες θέλουν ένα σταθερό πλαίσιο στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. «Αυτό σημαίνει ότι όλοι όσοι εμπλέκονται στη διαδικασία θα πιέσουν τους δρώντες, και αναφέρομαι στην Κυπριακή Δημοκρατία αλλά και την τουρκική πλευρά, να βρεθεί λύση», είπε, προσθέτοντας πως «την επόμενη μέρα της υπογραφής της λύσης, αν η ΑΟΖ της Κύπρου παραμείνει αυτή που βλέπουμε στους χάρτες, δηλαδή στη βάση του Δικαίου της Θάλασσας και την αρχή της μέσης γραμμής, τότε θα λειτουργήσουν συνθήκες επιρροής/συνάρτησης και των εξελίξεων στα ελληνικά ζητήματα. Η Τουρκία στο Κυπριακό δεν έχει συμμάχους αυτήν την περίοδο. Συμμάχους έχει η κυπριακή πλευρά, γιατί έχει μαζί της όλους αυτούς που υπέγραψαν τις συμφωνίες», δήλωσε χαρακτηριστικά.

Ο «Μεγάλος Ασθενής» της Ευρώπης

Υπενθυμίζεται ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία υπήρχε για πάνω από 600 χρόνια. Ιδρύθηκε το 1299 και στο απόγειό της το 1683, εκτεινόταν σε μια έκταση πάνω από 2 εκατομμύρια μίλια σε όλη την Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική. Από τα μέσα του 19ου αιώνα, ωστόσο, μια σειρά από στρατιωτικές ήττες σε συνδυασμό με την καλπάζουσα οικονομική παρακμή, οδήγησαν τον τσάρο Νικόλαο Α της Ρωσίας στο να χαρακτηρίσει τη συρρικνωμένη και παρηκμασμένη πλέον οντότητα ως «Τον Μεγάλο Ασθενή της Ευρώπης» (Sick Man of Europe). Συγκεκριμένα, χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε κάποια συνομιλία που είχε με τον πρέσβη της Αγγλίας, Χάμιλτον Σέιμουρ, κατά την παραμονή της έκρηξης του Κριμαϊκού Πολέμου το 1853.